a odnose
se na međunarodnu pravnu pomoć u građanskim i krivičnim
stvarima, u širem smislu, uključujući i ekstradiciju
okrivljenih i osuđenih lica, ustupanje krivičnog gonjenja,
priznanje i izvršenje stranih sudskih i arbitražnih
odluka, izvršenje krivičnih presuda, kao i sudski imunitet,
diplomatsko konzularnu zaštitu, kolizione norme i odredbe
o međunarodnoj nadležnosti sudova i drugih organa.
Ovi bilateralni ugovori nastajali su i
zaključivani u vremenskom rasponu od skoro 120 godina.
Najstariji bilateralni međunarodni ugovori u ovoj oblasti,
koji i danas važe su oni koje je u 19. veku zaključila
Kraljevina Srbija sa Sjedinjenim američkim državama:
Ugovor o trgovini i plovidbi, tzv. trgovinski ugovor,
i Konvencija koja određuje prava, imunitete i privilegije
konzularnih agenata, oba iz 1881. godine, kao i sa Švajcarskom
s kojom je 1887. godine zaključena Konvencija o izdvajanju
krivaca, a zatim 1888. godine i Konvencija o nastanjivanju
i konzularstvu. Iz tog perioda s kraja 19. veka potiče
i Ugovor o izdavanju krivaca sa Holandijom ( 1896 ).
Sa Velikom Britanijom je 1900. godine zaključen Ugovor
o uzajamnom izdavanju krivaca, a takođe, i Konvencija
o izdavanju krivaca sa Sjedinjenim državama neposredno
posle toga – 1901. godine. Ti međunarodni ugovori nastali
su u periodu kada je Srbija, posle Berlinskog kongresa
1878. godine, stekla međunarodno priznanje svoje nezavisnosti
nakon čega je usledilo, i pored političkih previranja
intenzivno organizovanje države, jačanje pravnih sistema
i razvoj međunarodnih odnosa.
Novi period međunarodne bilateralne regulative
otpočeo je u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, po
završetku Prvog svetskog rada, a zatim, u Kraljevini
Jugoslaviji 30- tih godina 20 veka. Sa Italijom su 1922.
godine zaključene Konvencija o izdavanju krivaca ( na
snazi) i Konvencija o pravnoj i sudskoj zaštiti odnosnih
državljana ( važi još samo čl. 13-16 ). Potom su 1926.
godine usvojena tri međunarodna akta sa Alabanijom:
Konvencija o izdavanju krivaca, Konvencija o nastanjivanju
i konzularnoj službi i Ugovor o trgovini i plovidbi.
Zaključene su tri značajne konvencije u oblasti pravne
pomoći i konzularnih odnosa: Konvencija konzularna i
o nastanjivanju sa Francuskom ( 1929, Konvencija o uzajamnim
odnosima u predmetima, sudskim, građanskim i trgovačkim
sa Turskom ( 1934 ) i Konvencija o uređenju međusobne
pomoći u vođenju postupka u građanskim i trgovačkim
stvarima sa Velikom Britanijom ( 1936 ). Ujedno je zaključeno
i više ugovora o trgovini i plovidbi koji su značajni
sa spekta priznanja i tretmana trgovačkih društava i
pravnog položaja fizičkih lica – državljana, strana
ugovornica ( pravo kretanja i nastanjivanja, prava nasleđivanja,
sticanja nepokretnosti pravnim poslom) i to sa: Grčkom
1927, Velikom Britanijom 1927, Španijom 1929, Holandijom
1930, Švedskom 1937 i SSSR-om 1940. Svi navedeni ugovori
su na snazi i danas jer od strane država ugovornica
nisu raskinuti, niti su izričito ili prećutno stavljeni
van pravne snage. To se posebno odnosi na ugovore o
pravnoj pomoći u građanskim i krivičnim stvarima i o
ekstradiciji koji i dalje u svemu primenjuju strane
ugovornice.
Treba imati u vidu da je međunarodna regulativa
u Kraljevini Jugoslaviji izmedu dva svetksa rata bila
bogatija za još jedan broj međunarodnih ugovora pored
gore navedenih koji su, docnije zaključivanjem novih,
stavljeni van pravne snage. Tako su bili zaključeni:
sa Bugarskom – Konvencija o sudskoj pomoći i Konvencija
o izdavanju krivaca i o pravnoj pomoći o krivičnim delima
obe od 26.11.1923. godine, sa Čehoslovackom – Ugovor
o uređenju uzjamanih pravnih odnosa od 17.03.1923. godine,
sa Poljskom – Konvencija o pravnim odnosima od 04.05.1923.,
sa Estonijom – Konvencija o trgovini i plovidbi od 01.02.1928.
godine, sa Austrijom – Ugovor o uzajamnom pravnom opštenju
od 01.05.1928. godine, sa Rumunijom, Danskom, Belgijom,
Nemačkom i td.
Nakon Drugog svetskog rata usledilo je
zaključivanje niza bilateralnih ugovora tzv. opšteg
tipa, koji ujedno i celovito uređuju pravnu pomoć (
pravni saobraćaj, pravne odnose ) u građanskim i krivičnim
stvarima, ekstradiciju, priznanje i izvršenje sudskih
i arbitražnih odluka, sukob zakona i nadležnosti, sa
državama istočne Evrope i to sa : Bugarskom 1956, Poljskom
1960, Rumunijom, SSSR-om, Mađarskom, Poljskom, Mongolijom
i Grčkom. Zaključivanje takvih obimnih ugovora nije
bilo sa državama zapadne Evrope sa kojima je zaključeno
niz posebnih ugovora o pravnoj pomoći u određenoj materiji
( krivične stvari, ekstradicija, olakšanje pravne pomoći
u građanskim stvarima, ukidanje legalizacije isprava,
priznanje i izvršenje sudskih i arbitražnih odluka,
a u novije vreme, i ustupanje krivičnog gonjenja i izvršavanje
sudskih odluka u krivičnim stvarima).
Odredbe o pravnoj pomoći u građanskim
stvarima postoje u svim bilateralnim ugovorima o pravnoj
pomoći ( pravnom saobraćaju, uzajamnim pravnim odnosima
), o kojima je već bilo reči, a koji uređuju sve vidove
pravne pomoći, kao i u drugim bilateralnim ugovorima
koji uređuju samo pravnu pomoć u građanskim i krivičnim
stvarima kao što su ugovori sa Alžirom, Hrvatskom 1997,
Irakom 1986. i kiprom 1984. godine. Pravnu pomoć samo
u građanskim stvarima uređuju bilateralni ugovori sa
: Austrijom, Belgijom 1971, Italijom 1960, Turskom 1934
i Velikom Britanijom 1936. godine. Posebni sporazumi
o olakšanju primene multilateralne haške Konvencije
o građanskom postupku od 01.03.1954. godine zaključeni
su sa Francuskom 1969 i Švedskom 1990 godine. U tim
ugovorima uređeno je dostavljanje pismena, izvođenje
pojedinih procesnih radnji u građanskom postupku, po
zamolnici, oslobođenja od polaganja obezbeđenja za parnične
troškove ( aktorske kaucije ) kao i koriščenje tzv.
siromaškog prava.
Priznanje i izvršenje stranih sudskih
odluka u građanskim stvarima uredeno je u većini međunarodnih
bilateralnih ugovora o pravnoj pomoći i to sa: Alžirom
1982., Bugarskom 1956., Češkom 1964., Kiprom 1984.,
Mađarskom 1968., Mongolijom 1981., Poljskom 1960., Rumunijom…
Kod međunarodne pravne pomoći u građanskim
stvarima nezaobilazne su multilateralne Haške konvencije
kojima je uređeno pružanje pravne pomoći u građanskom
sudskom postupku, a koje važe u SR Jugoslaviji. Pre
svega, Haška konvencija o građanskom postupku iz 1954.
godine, zatim novija Haška Konvencija o olakšanju međunarodnog
pristupa sudovima iz 1980 godine, a nije van snage ni
stara Haška konvencija o građanskom sudskom postupku
iz 1905. godine, mada je retko u primeni, s obzirom
na prevaziđenost i docniju regulativu. Primenom ovih
višestranih konvencija ( neke multiralne konvencije
u ovoj oblasti Jugoslavija nije ratifikovala, odvija
se međunarodna pravna pomoć sa nizom zemalja sa kojima
nisu zaključeni bilateralni ugovori o pravnoj pomoći
u građanskim stvarima sa Belorusijom, B i H, Egiptom,
Finskom, Izraelom, Japanom i dr. Sve zemlje sa kojima
su zaključeni bilateralni ugovori o pravnoj pomoći članice
su navedenih Haških konvencija.
Pravilo je, u tom slucaju i u opšte, kad
je, pored postojanja bilateralnog ugovora neko pitanje
izmedu dve zemlje istovremeno uređeno i multilateralnim
ugovorom da se u skladu sa pravilom “ Lex specijalis
de rogat legi generali” ima primeniti bilateralni ugovor,
s tim što može doći do primene i multilateralnih ugovora
ukoliko bilateralni na njega upućuje ili ako je za obe
strane ugovornice povoljnija primena multilateralnog
međunarodnog ugovora.
Pravna pomoć u krivičnim stvarima uređena
je takode u većini bilateralnih međunarodnih ugovora
u kojima je uređena i pravna pomoć u građanskim stvarima
i to sa mnogim zemljama. Odredbe o ustupanju odnosno
preuzimanju krivičnog gonjenja, transferu postupka sadrže
bilateralni ugovori o pravnoj pomoći u građanskim i
krivičnim stvarima takođe sa mnogim zemljama.
Međunarodna pravna pomoć u krivičnim
stvarima odvija se na bazi bilateralnih i multilateralnih
međunarodnih ugovora, kao i odredaba Zakona o krivičnom
postupku. Brojne konvencije Saveta Evrope za krivično
pravnu pomoć Jugoslavija nije ratifikovala.
|
