Odlomak iz knjige „Promene građanskog parničnog zakonodavstva u Srbiji“
Autor teksta - prof. dr Vesna Rakić -Vodinelić
1. Istorija pravila o parničnom postupku od XIX veka do danas
• Zakoni u građanskom parničnom postupku u devetnaestovekovnoj Srbiji
Paralelno sa začecima moderne pravosudne organizacije u Srbiji, koji su se odvijali sredinom XIX veka, donose se prvi zakonici o građanskim sudskim postupcima. Najvažniji istorijski izvori u oblasti građanskog sudskog postupka su bili: Građanski sudski postupak od 21. oktobra 1853. godine, Građanski sudski postupak od 12. februara 1860. godine i Građanski sudski postupak (Zakonik o postupku sudskom u građanskim parnicama) od 20. februara 1865. godine koji je primenjivan sve do 1929. godine, kada je donesen odgovarajući jugoslovenski zakon.
Pored ovih osnovnih pravnih izvora valja još navesti: Zakon o izvršenjima od 14. jula 1898. godine, koji je unesen u tekst Zakonika o postupku sudskom u građanskim parnicama iz 1865. godine, Zakon o izmenama i dopunama građanskog postupka (učešće umešača) od 17. januara 1900. godine, kao i izmene od 26. januara 1901. i od 22. decembra 1901. godine, Zakon o ustrojstvu sudova od 20. februara 1865. godine i Zakon o stecišnom postupku od 17. marta 1861. godine.
Iako je medju ovim izvorima bilo značajnih razlika, može se tvrditi da su se u zakonima o građanskom sudskom postupku iz 1853, 1860 i 1865. godine, kao zajedničke bitne karakteristike pojavljivali sledeći principi i instituti:
• Tužbe su bile klasifikovane po materijalnopravnim, a ne po procesnopravnim kriterijumima;
• Pismena forma je bila izraženija nego u XX veku;
• Zakonom je bio predviđen redosled preduzimanja parničnih radnji;
• Procesnopravni prigovori, pa i neki materijalnopravni bili su vezani za rokove ili određene momente u razvoju parnice, što je vodilo njihovom gomilanju; većina procesnih prigovora morala se izneti u pripremnom stadijumu postupka;
• Preovlađivala je zakonska nad sudskom ocenom dokaza;
• Postupak je bio trostepen – Kasacionom sudu se mogao izjaviti rekurs, pod određenim uslovima.
• Zakoni o građanskom parničnom postupku u Crnoj Gori
Zakon o sudskom postupku u građanskim parnicama za Knjaževinu Crnu Goru donesen je 1. novembra 1905. godine, a stupio na snagu 1. januara 1906. godine. Bitan izvor predstavlja Naredba o formi sudskih rešenja od 5. avgusta 1905. godine, kao i Naredba o sprovodjenju parnica Velikom sudu iz maja 1898. godine.
• Jugoslovenski zakoni o građanskom sudskom postupku
Posle nastanka prve jugoslovenske države, relativno dugo su na njenim područjima (ranije pod mnoštvom jurisdikcija), primenjivana različita pravila građanskih sudskih postupaka. U Srbiji i Makedoniji bio je snazi srbijanski Zakonik o postupku sudskom u građanskim parnicama iz 1865. godine, u Crnoj Gori Zakonik o sudskom postupku u građanskim parnicama iz 1905. godine, u Sloveniji, Istri i Dalmaciji austrijski Zakon o građanskom parničnom postupku iz 1895. godine, u Hrvatskoj Privremeni građanski parnični postupak za Ugarsku, Hrvatsku i Slavoniju od 1852. godine, u Bosni i Hercegovini Građanski parnični postupak iz 1883. godine, a u Vojvodini madjarski Građanski sudski postupnik. Do unifikacije pravila došlo je tek 1929. godine, kada je donesen Zakonik o građanskom sudskom postupku. On je rezultat gotovo doslednog preuzimanja austrijskog Zivilprozessordnung iz 1895. godine (uglavnom zahvaljujući nastojanjima profesora Bertolda Ajznera), i bio je bitno moderniji od srbijanskih građanskih sudskih postupaka, zasnovan na drugačijem poimanju načela, ali i – što je važno podvući – rezultat relativno kasnog preuzimanja austrijskog zakonskog teksta, u vreme kad je ovaj već počeo da zastareva.
Zakon iz 1929. godine poslužio je kao osnova za zakone donošene u novoj socijalističkoj Jugoslaviji. Prvi novi izvor prava bio je Zakon o ubrzanju parničnog postupka pred redovnim sudovima iz 1955. godine, a prvi potpuni izvor – Zakon o parničnom postupku iz 1956. godine, donesen istovremeno sa Uvodim zakonom sa ZPP. On je, kako je rečeno bio donekle zasnovan na jugoslovenskom Zakonu iz 1929. godine, a time na austrijskoj građanskoj sudskoj proceduri, ali je istovremeno nosio snažan uticaj poimanja procesnog zakonodavstva toga doba, izražen kroz implementaciju nekih rešenja iz Zakona o krivičnom postupku. ZPP iz 1956. godine je – u doba u kojem je donesen i imajući u vidu političko okruženje – bio solidan zakonski tekst.
Posle donošenja Ustava SFRJ 1974. godine, brojni zakoni su se njime usaglašavani. U tom zakonodavnom procesu donesen je i novi Zakon o parničnom postupku od 1978. godine, koji je u dobroj meri kompilacija ZPP iz 1956. godine. Najbitnija promena sastojala se u uvodjenju tzv. samoupravnih sudova u tadašnji pravni poredak i u promenama poimanja treće instance. Ovaj ZPP je, uz brojne izmene koje nisu bile koncepcijskog karaktera, i danas na snazi.
1. Istorijat parničnog pravosuđa, sa osvrtom na trgovinsko pravosuđe
• Srednji vek
Posle razdoblja ranog srednjeg veka – u vremenu od raspada Zapadnog rimskog carstva do raskola između zapadne i istočne hrišćanske crkve u kojem su preovlađivali plemenski nad državnim oblicima izricanja prava – u XI i XII veku hrišćanska crkva postaje državna, sprovodi se recepcija rimskog prava u njegovoj razvijenoj fazi i to pravo sa prilagođava novonastalim okolnostima, u obliku kanonskog (crkvenog) prava. Naročito u XI veku oživljava interesovanje za rimsko pravo, usled otkrivanja Digesta (Pandekta) prema zapisima vizantijskog cara Justinijana. Taj spoj – sekularnog rimskog prava i crkvenog prava označava se u istoriji kao rimsko-kanonsko pravo, ne samo u drugim delovima Evrope, nego i na prostorima tadašnjeg Balkana, uključujući i srednjevekovnu srpsku državu u doba dinastije Nemanjić.
Od kraja XII veka do sredine XIV veka u staroj srpskoj državi održavao se princip vladarevog ličnog vršenja sudske vlasti. Kao i u drugim evropskim država toga doba, sudska vlast, shvaćena kao suverena državna vlast, tek počev od ranog srednjeg veka vrši se relativno redovno. Kada su magistrati, umesto suverena, stekli obeležja poslenika redovne sudske vlasti, oni u početku nisu bili sudije od karijere. Ali, važno je podvući da do prihvatanja pojma magistratus za sudije dolazi ranije nego za visoke činovnike u upravnoj oblasti, iz čega se može zaključiti da se sudska birokratija uspostavila ranije nego administrativna. Vrste sudova nisu bile izdiferencirane na današnji način, tako što bi se razlikovali redovni sudovi opšte nadležnosti od specijalizovanih sudova (izuzev crkvenih sudova). Prema tome ni u okviru profesije sudije u sekularnim sudovima nije bilo specijalizacije. Ipak, na daleki začetak trgovinskog sudstva u Srbiji nailazi se još u XIII veku: tada se ustanovljava jedna prvostepena sudska instanca za sporove između Srba i Dubrovčana, koja se najvećma bavila sporovima povodom trgovine. Razlog za ustanovljavanje jednog ovakvog suda leži, sa jedne strane, u postojanju brojnih trgovinskih ugovora između Dubrovnika i tadašnje srpske države, a sa druge strane u izdavanju povelja kojima su vladari dodeljivali zemljište uglednim plemićima, crkvama i manastirima, koji su na tom zemljištu obavljali, između ostalog, i trgovačku delatnost.
Sudski postupak je, prema Dušanovom zakoniku, bio nediferenciran, tj. bio je istovetan za građanske i krivične stvari – u pogledu pravila koja danas označavamo kao načela, u pogledu formi, dokazivanja i dokaznih sredstava.
Posle turskih osvajanja Balkana (koja su započela sredinom XIV veka, a uglavnom se okončavaju krajem tog veka), celokupna organizacija državne vlasti, pa prema tome i sudova, potpala je pod zakone Otomanske imperije, uz zadržavanje izvesnih ritualnih elemenata običajnog prava i običajnog suđenja na teritoriji današnje Srbije i delova Crne Gore.
• Začetak modernog pravosuđa
U vreme Prvog srpskog ustanka, sudsku funkciju su vršili vojni i izvršni civilni organi. Karađorđe 1804. godine, pozivajući starešine na skupštinu, naredio da svaki vojvoda povede sa sobom „po 2 i po 3 glavara čoveka“ za izbor sudija, sa obrazloženjem, da se „ nije moglo bez suda obderžavati“. Prema L. Arsenijeviću – Batalaki, tada je došlo do postavljanja novih sudija za pojedine nahije. Po osnivanju Praviteljstvujuščeg sovjeta 1805. godine, taj Sovjet je odmah počeo da funkcioniše kao sud. Uporedo sa suđenjem, Sovjet je otpočeo da uspostavlja sudove. Sovjet je pozvao nahije da organizuju skupštine i da medju sobom izaberu po tri najrazumnija predstavnika, koji bi bili sudije. Takođe, budući da nije bilo drugih pismenih ljudi, predviđeno je da u svakom magistratu bude po jedan sveštenik, kao pisar. Medjutim, zbog ratnih dejstava, većina nahija nije postupila po ovom uputstvu Sovjeta. Zato je Sovjet 1807. godine izdao novu naredbu da se u svakoj varoši i selu organizuju sudovi. Varoški i seoski sudovi su sudili u tzv. malim poslovima dok je za krivično delo ubistva bio nadležan Sovjet. Po ovoj naredbi je izvršena organizacija Sudija u tadašnjoj Srbiji, ali nije poznato koliko ih je bilo i da li su bile obuhvaćene sve nahije. Prema zapisima Vuka Karadžića (koji je i sam kratko vreme bio predsednik suda, ali docnije, vreme vladavine Kneza Miloša) svaki sud je morao imati predsednika, članove, sekretara i pisara. Nekima od njih bile su odredjene i plate. U svom izveštaju od 1808. godine Rodofinikin (ruski predstavnik u Srbiji) tvrdi da su u Srbiji postojali sledeći sudovi: seoski, knežinski (sreski) i nahijski. Pored toga, u nekim varošima postojali su magistrati za suđenja u trgovačkim sudovima, a isti magistrati su vršili i policijsku vlast. Posle reorganizacije centralne državne vlasti u januaru 1811. godine, sudska organizacija je izmenjena, tako da su, od prvostepenih sudova preostali seoski sudovi i magistrati, dok je ulogu vrhovnog suda vršio Veliki vilajetski sud u Beogradu. Uprkos izvesnom uobličavanju sudske organizacije, vojvode, a i sam Karađorđe, nastavili su da se mešaju u rad sudova, da vrše pritisak na sudije, da sami presuđuju, da poništavaju sudske odluke. (up. detaljnije, Istorija države i prava jugoslovenskih naroda (do 1918. godine), Beograd, 1962, D. Janković i R. Guzina, str. 192 i 193.)
U vreme vlasti Kneza Miloša, otpočela je neka vrsta nesistematične zakonodavne delatnosti, koja je mogla imati značaja za organizaciju sudova i za građanske sudske postupke. Pošto je Vuk Karadžić 1828. godine ponovo došao u Srbiju, bilo mu je ponuđeno da određene zakone prevede na srpski. Generalni plan usvajanja modernih zakona se, u osnovi, sastojao od predvođenja odabranih inostranih zakona, koje bi onda zakonodavna komisija redigovala i odabirala ono što je primerno prilikama u Srbiji u to vreme. Naredne godine je Vuk Karadžić bio postavljen za člana opštenarodnog suda, a potom i za predsednika zakonodavne komisije. Ima tragova o tome da je on predvodio Napoleonov građanski zakonik, koristeći se i komentarima na nemačkom i poljskom jeziku (up. naročito, LJ. Stojadinović, život i rad Vuka Stefanovića Karadžića, Beograd, 1987, str. 337). Ni zakonodavni rad, kao ni položaj pravosudnog činovništva u Miloševo vreme nisu bitno unapredili građanske sudske postupke u odnosu na vreme iz Prvog srpskog ustanka.
O pravosuđu u modernom smislu reči, u Srbiji se može govoriti tek od prve polovine XIX veka.
Do 1837. godine, sudstvo je bilo podređeno administrativnim vlastima, elementarno i dvostepeno: prvostepene sudske instance su bili magistrati, dok je ulogu apelacionog suda vršio Sovjet (savet ministara, Vlada), uz povremenu odgovarajuću ulogu Velikog vilejatskog suda. Magistrati uglavnom nisu bili obrazovani pravnici, već ugledniji građani. Sovjet, kao drugostepeni organ nije imao karakteristike suda, već administrativnog organa. Radi se, dakle, o jednoj primitivnoj i nediferenciranoj organizaciji. Ukazom Vlade, 1837. godine ustanovljen je Veliki sud, sa funkcijom apelacionog suda. Šef države (Knez) je imao ovlašćenje da odlučuje o vanrednim pravnim lekovima. Sredinom XIX veka (1855. godine) pravosuđe u Srbiji počinje da liči na modernu pravosudnu organizaciju evropskih država toga doba. Tome je naročito pogodovalo usvajanje Srpskog građanskog zakonika 1844. godine, koji je zapravo bio skraćeni i nešto redigovani prevod Austrijskog građanskog zakonika.
Vremenom Knez gubi pravosudna ovlašćenja, osniva se Vrhovni sud, koji deset godina kasnije (1865. godine), na osnovu prvog modernog zakona o ustrojstvu sudija u Srbiji, postaje pravi Kasacioni sud. Prvi Kasacioni sud sastojao se od 15 sudija i bio je specijalizovan u rudimentarnom smislu: sastojao se iz dva građanska i jednog krivičnog odeljenja. U pogledu postupka po pravnim lekovima, taj Sud je bio pod uticajem francuskog modela. Jedna od važnijih novina koju je doneo Zakon o ustrojstvu sudova kao i Zakon o postupku sudskom u građanskim parnicama iz 1865. godine sastoji se u tome što je prvi put ustanovljen trgovački sud za grad Beograd . Za raspravljanje pred trgovačkim sudom važila su pravila opšteg parničnog postupka, ali ipak ima nekih zametaka specijalizovanih procesnih pravila.
• Jedno od specifičnih dokaznih sredstava koja su važila samo za lica koja se bave izvesnim trgovačkim zanimanjem bili su raboši. Način na koji su uređena pravila o rabošu svedočanstvo je o stanju trgovine u Srbiji toga doba. Broj usluga, a time i broj zanatlijskih zanimanja je bio mali, prilagođen više seoskom nego urbanom načinu života, skromne potrebe koje su se registrovale na rabošu očigledno su odnosile pretežan deo sredstava jedne porodice.
• Specijalizovanim postupkom može se smatrati i skup normi kojima se uređuje poseban skraćeni postupak za polaganje računa, koji se vodio onda kada lice koje je dužno da položi račun odbije to da učini, ili kada lice neće da primi račun.
• Isti smisao posebnog postupka prilagođenog trgovačkim sporovima imaju i procesne odredbe o mandatnom postupku (izdavanje naloga) radi plaćanja novčanog duga na osnovu menice ili kakve druge isprave.
U Zakoniku Petra I (čiji je prvi deo nastao 1789, a drugi deo 1803. godine) ustanovljeni su prvi principi modernih sudskih postupaka u Crnoj Gori. Međutim, Zakon o ustrojstvu sudova donesen je tek 1902. godine. Prvostepeni sudovi su bili tzv. kapetanski sudovi. U drugom stepenu odlučivali su oblasni sudovi, a vrhovna sudska instanca bio je Veliki sud, koji se sastojao od predsednika i šest sudija i bio podeljen na građansko i krivično odeljenje. Specijalizovanih trgovačkih sudova nije bilo.
• Pravosuđe u jugoslovenskoj državi
Posle Prvog svetskog rada i po ujedinjenju južnoslovenskih država, delom nastalih i raspadom Austro-ugarske, 1918. godine dolazi do brze izgradnje, modernizacije i harmonizacije pravosuđa, po ugledu na vodeće evropske države toga doba. Spojilo se nekoliko pravnih sistema: srbijanski, koji je bio pod uticajem francuskog uzora, kad je reč o organizaciji sudova i ulozi Kasacionog suda, otomanski, koji je do okončanja rata važio na nekim delovima jugoslovenske teritorije, austrijski i mađarski, koji su važili na zapadnim delovima tadašnje Jugoslavije. Austrijski model je prevagnuo u kompoziciji celokupnog pravnog poretka (naročito u oblasti građanskih sudskih postupaka) i sudska organizacija je bitno preinačena i osavremenjena. Ipak nasleđa različitih pravnih civilizacija neprestano su opterećivala organizaciju sudova, ne samo opštih, nego i trgovačkih. Upravo zbog takvog nasleđa koje se odupiralo novim zakonima, neke odredbe zakona o uređenju sudova načinila su danas teško razumljive kompromise, a neke nikad nisu bile do kraja primenjene. Zakonom o uređenju redovnih sudova iz 1929. godine (paragraf 27.) predviđena su samo dva trgovačka suda prvog stepena, sa sedištima u Beogradu i Zagrebu. Područje tih sudova obuhvatalo je samo teritoriju ova dva grada, a na ostalom delu državne teritorije, u trgovačkim stvarima postupali su okružni sudovi, kao redovni sudovi opšte nadležnosti.
Posle Drugog svetskog rata uveden je i konstituisan socijalistički/komunistički pravni poredak.
Jedan od tada dominantnih pogleda na procesno pravo bilo je učenje o javnopravnoj prirodi svih sudskih postupaka i shvatanje da zaštita individualnih subjektivnih prava, a naročito onih koja proizilaze iz trgovine, treba da se sprovodi kroz snažnu državnu kontrolu. Trgovinsko pravo je izgubilo raniji smisao, jer je došlo do nacionalizacije trgovačkih društava, kao i nepokretnosti, naročito građevinskog zemljišta. Umesto ranijih trgovačkih društava formirana su tzv. socijalistička preduzeća, po ugledu na sovjetski model. Trgovački život u uobičajenom smislu reči je zamro. U tom vremenu ranog komunizma, za kasnije ustrojstvo privrednih sudova posebno značajnu ulogu je imala Glavna državna arbitraža, jedan administrativni organ koji je propisivao trgovačke običaje (uzanse) u jednom specifičnom komunističkom okruženju. Glavna državna arbitraža je početkom pedesetih godina preobražena u Vrhovni privredni sud koji je imao nadležnost na čitavoj teritoriji tadašnje Jugoslavije i odlučivao o žalbama i vanrednim pravnim lekovima protiv nižestepenih odluka privrednih sudova. Posle 1948. godine i političkog rascepa između tadašnjih jugoslovenskih i sovjetskih vlasti, a naročito posle značajnijeg priliva kredita iz Zapadne Evrope i SAD, počeli su značajniji vidovi trgovine između domaćih preduzeća, kao i između domaćih i inostranih privrednih subjekata. Diskontinuitet koji je nastao posle Drugog svetskog rata, okončan je donošenjem Zakona o parničnom postupku 1955. godine i donošenjem Zakona o sudovima 1954. godine, kojima su ponovo, ovog puta na teritoriji čitave tadašnje Jugoslavije, pored sudova opšte nadležnosti, osnovani trgovački sudovi, pod nazivom „privredni“ sudovi. Pored toga, osnovana je i Spoljnotrgovinska arbitraža za rešavanje trgovinskih sporova sa elementom inostranosti. Zakon o parničnom postupku je predvideo posebna pravila procedure za postupak pred privrednim sudovima. Unutrašnja organizacija sudova opšte nadležnosti i privrednih sudova se u periodu od 1955. godine do raspada Jugoslavije 1991. godine, povremeno menjala. Naročito po donošenju Ustava bivše SFRJ 1974. godine nastupile su bitne promene, uključujući tu i razlike između tadašnjih republika, jer je zakonodavna nadležnost za uređenje sudova prešla sa federacije na republike članice. Povremene promene ideologije, unutrašnje političke tenzije i slično, postavljale su ponekad zahteve za ukidanje trgovačkih sudova, ali su oni uspeli da prežive u svim republikama nekadašnje Jugoslavije.
• Uspostavljanje međunarodnih standarda sudske nezavisnosti
Uprkos značajnim razlikama u poimanju i normativnoj obradi sudstva, naročito u XVII i XVIII veku između vodećih država toga doba – Engleske, Francuske i Pruske – najavljuju se prvi nadnacionalni postulati sudijske nezavisnosti koji će pravno biti formulisani u XX veku. U kontinentalnoevropskom pravnom krugu sudstvo se u XVIII veku uspostavlja kao birokratska organizacija pod dominacijom izvršne vlasti. Međutim, posle Francuske revolucije nastupa suštinska promena. Ustavom Francuske iz 1791. godine, sudska vlast se priznaje kao treća državna vlast. Revolucionarni francuski zakonodavci su se čvrsto držali teze da sudska vlast ne sme preuzeti ulogu kontrolora političke vlasti, već samo kontrolora apstraktne ideje zakona. „Kasacioni sud nije osnovan zato da bi primenjivao pravo na različite posebne slučajeve, niti da bi odlučivao o osnovu spora, već da bi štitio forme i principe ustava i zakona od napada koje bi sudovi mogli izvršiti. On ne služi građanima, već zaštiti građana“ – bile su reči Robespierre-a, izrečene u Skupštini, 25. maja 1790. godine (prema Braas-u, Precis de procedure civil, Bruxelles – Liege, 1945, str. 788). Ideal novog režima nije bio međusobno ograničavanje i kontrola vlasti, već harmoničan odnos sudske i izvršne vlasti prema legislativnoj, koja je jedina neposredno izražavala narodni suverenitet. U gotovo čitavom XIX veku održava se tenzija između sudske izvršne vlasti u evropskim državama, ali se pravosuđe postepeno emancipovalo. Ideološki i pravno preobražen položaj sudske vlasti, prihvatile su „narodne demokratije“ nastale u Evropi posle II svetskog rata. Bitna ustavna i stvarna „korekcija“ mesta pravosuđa u sistemu državne vlasti u komunističkim državama nastala je uspostavljanjem tzv. jedinstva državne vlasti, uz ideološku dominaciju jednostranačkog parlamenta, bez ikakvih formalnih elemenata parlamentarne demokratije, što je ne samo u stvarnom, već i u normativnom smislu, odlučujuće uticalo na gubitak nezavisnosti i samostalnost sudstva i sudija i stvorilo rđavu naviku pokornosti. „Vrhovni sud SSSR, koji je poslužio kao uzor većini vrhovnih sudova u socijalističkim državama, bio je osnovan 1926. godine, sa izričitim zadatkom da štiti tzv. revolucionarnu zakonitost.“
Naporedo sa slabljenjem društvene uloge sudstva u socijalističkim zemljama, u državama zapadnih evropskih demokratija, posle Drugog svetskog rata jača ideja o pravu građanina na nezavisno suđenje i na nezavisnog sudiju, kao o temeljnom ljudskom pravu. Ova ideja je kodifikovana u Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i osnovnim slobodama i učvršćena judikaturom Evropskog suda za ljudska prava. Uvek valja iznova podsetiti da bi i sama Evropska konvencija (poput nekih drugih međunarodnih akata koja za predmet imaju garantije i zaštitu ljudskih prava), ostala samo popis visoko sofisticiranih deklaracija, da nisu uspostavljeni efikasni mehanizmi Saveta Evrope za njeno tumačenje i primenu. (Up. Alaburić, V., Sloboda izražavanja u praksi Evropskog suda za ljudska prava, Zagreb, 2002, str. 7 i 8 i Evropski forum br. 4, april 2003, Rakić-Vodinelić V; Kad pojedinac tuži državu, str. 5.).
Kombinacijom nacionalnih standarda prava demokratskih društava i međunarodnih standarda došlo se do široko prihvaćene formule o nezavisnosti sudija i sudstva. Ključni elementi te formule su:
• pravno definisanje suda kao samostalne i nezavisne državne institucije;
• zasnovanost suda i suđenja na aktima najvišeg ranga;
• institucionalna nezavisnost sudije, pod kojom se najpre podrazumeva nezavisnost od političkih grana državne vlasti ali i od moćnih pojedinaca i društvenih grupa;
• personalna nezavisnost sudije (koja najvećma zavisi od zakonskog uređenja načina sticanja i gubitka položaja i od stalnosti sudijske funkcije, a postiže se presudnim uticajem uloge sudske vlasti u postupku sticanja i gubitka sudijskog položaja);
• donošenje meritorne odluke u razumnom roku;
• nepristrasnost (koja se postiže ustanovom izuzeća i pravilima o sprečavanju sukoba interesa);
• pojavni izgled nezavisnosti;
• način određivanja sudije u konkretnoj pravnoj stvari.
Nepristrasnost sudije i suđenja počinju da se uključuju u pojam nezavisnosti u poslednjih nekoliko decenija, zato što se od sudije traži da bude slobodan od bilo kakvih predrasuda, uključujući i one koje bi bile vezane za stranke u sudskom postupku koji vodi. (Takav pristup je prihvaćen u: Monitoring the EU Accession Process: Judicial independence, Open society institute, Budapest, 2001, str. 17; Harris, D.J., O'Boyle, M.,Warbrick, C; Law on the European Convention on Human Rights, 1995, str. 234, kao i u nekim presudama Evropskog suda za ljudska prava, naročito Piersack w. Belgium od 01.10.1982.).
U tranzicijskim zemljama (jer sa njima se danas treba porediti), standard i nezavisnost i danas uglavnom ustavne kategorije, zamišljene kao najtvrđi unutrašnjepravni garanti nezavisnosti sudstva. Može se reći da su, bar u normativnom formalnom obliku, (a još uvek daleko od stvarne implementacije) u većini država u tranziciji prihvaćeni napred navedeni pravni standardi.
U gotovo svim ovakvih državama ustavom je uspostavljen sistem podele državnih vlasti u kojoj je, makar formalno, sudska vlast ravnopravna ostalim neprofesionalnim, političkim granama vlasti. Dobra ocena se, međutim, ne može dati za praksu primene ovog sistema. Prema Monitoring of EU Accession Process, neopravdan uticaj izvršne vlasti na sudstvo, sudije i suđenje u vremenu do 1989. godine, predstavljalo je najveću pretnju nezavisnosti sudstva. Taj neopravdani uticaj se naročito ogledao u ulozi ministarstva pravosuđa na postavljanje, unapređivanje i razrešenje sudija. Ocenjuje se da su do 2001. godine samo Mađarska i delimično Slovenija, uspele ne samo normativno, nego i stvarno da spreče institucionalni i vaninstitucionalni uticaj ministarstva pravosuđa na sudstvo (up. Monitoring, str. 24 i 25).
U svim današnjim tranzicijskim državama, sudovi (uključujući i vojne) osnivaju se zakonom i postupak pred njima uređuje se zakonom. Da bi se omogućio uticaj sudske vlasti na sticanje i gubitak sudijske funkcije, u svim tranzicijskim državama, izuzev Češke, osnovani su i deluju pravosudni saveti (ili srodna tela) kao tela sudske vlasti. Te države su: Bugarska, Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Estonija, Makedonija, Mađarska, Letonija, Litvanija, Poljska, Rumunija, Slovačka, Slovenija i Srbija i Crna Gora. Pravosudni saveti, kao institucija sudske vlasti ne postoje u svim evropskim, a naročito ne u vanevropskim državama. Za stvarno delovanje načela nezavisnosti suda i za uspostavljanje pravne države, postojanje, delovanje i tipične nadležnosti pravosudnih saveta, nisu ni pravna ni politička nužnost. Ali, pokazalo se da su oni ustanovljavani u vremenima koja su usledila posle velikih društvenih turbulencija (i u tim vremenima pozitivno uticali na podsticanje nezavisnosti pravosuđa), kao što su bile Drugi svetski rat (tada su nastali u Francuskoj i Italiji), propast fašiziranih autoritarnih režima (Portugalija i Španija), te propast komunizma (države istočne, srednje i jugoistočne Evrope). Up. grupa AUTORA, Pravosudni saveti, Institut za uporedno pravo, Beograd, 2003, str. 221. Sudska funkcija je gotovo u svim tranzicijskim državama stalna, u neke izuzetke za koje se, sa stanovišta međunarodnih standarda ne smatra da negiraju princip nezavisnosti.
Pravila o izuzeću sudija i o sprečavanju sukoba interesa u gotovo svim tranzicijskim državama, ali ne i u nas, doživela su ozbiljnu reviziju.
Ali, jedan od dobrih praktičnih testova samog normativnog utemeljenja prava na nezavisnog sudiju nije doživeo ozbiljnu ni ustavnu ni zakonsku elaboraciju u većini tranzicijskih zemalja: način određivanja sudije u konkretnoj pravnoj stvari. A, upravo u ovoj tački realizuje se pravo građanina na nezavisnog sudiju: sudija se mora odrediti nezavisno od svojstava pravne stvari o kojoj odlučuje i od ličnosti.
Autor teksta “Istorija pravila o parničnom postupku od XIX veka do danas“
- profesor dr Vesna Rakić-Vodinelić
|
